Phòng ăn của khách sạn International dọn ở tầng hầm. Khách gọi nó là Hầm mộ (Catacombe). Ban ngày, những khung cửa sổ thấp với những tấm kính đục, để lọt vào căn hầm một thứ ánh sáng lờ nhờ. Mùa đông, đèn phải để sáng suốt ngày. Căn phòng có khá nhiều công dụng. Nó vừa là phòng đọc sách, vừa là phòng hút thuốc, vừa là phòng hội họp, vừa là nơi ẩn náu của những kẻ di cư không có giấy tờ. Nếu cảnh sát ập tới, họ có thể đi qua sân sau lẩn vào nhà xe và chuốn ra dãy phố bên kia.
Ravic đang ngồi với Boris Morozov, hiện làm gác cửa cho một hộp đêm tên là Schéhérazade. Họ ngồi ở cái phần căn hầm được bà chủ khách sạn gọi là Salon des Palmes (Phòng khách cây cọ). Trên một cái bàn khập khiễng, trồng trong một cái chậu bằng đất nhung, mọc lên một cây cọ cô đơn và còi cọc, trông buồn rười rượi. Morozov là một người Nga tị nạn từ cuộc chiến tranh trước, ở Paris từ mười lăm năm nay. Đó là một trong những người Nga hiếm có không huênh hoang là đã từng tòng ngũ trong Vệ quân Sa hoàng và không bao giờ nói về dòng dõi, tổ tiên mình.
Họ đang đánh dở một ván cờ vu. Căm Hầm mộ lúc bấy giờ rất vắng, nếu không kể một cái bàn ồn ào, Morozov sốt ruột ra mặt.
- Ravic này, cậu có thể cắt nghĩa cho tôi hiểu tại sao mấy gã kia cần phải ầm ĩ như thế không? Hô không buồn ngủ sao?
- Tôi không hiểu gì về tập quán của họ, ?" Ravic cười xòa, ?" Đó là cánh phát xít trong khách sạn. Dân Tây Ban Nha...
- Họ ở Tây Ban Nha? Cậu cũng đã từng ở Tây Ban Nha thôi...
- Có, có làm thầy thuốc bên ấy. Nhưng tôi ở bên kia chiến tuyến. Mấy gã kia là những tay bảo hoàng nhuốm đậm màu phát xít. Họ là lớp cặn còn đọng lại. Còn thì đã trở về bên ấy từ lâu. Bọn đang ngồi kia chưa quyết định dứt khoát được. Chắn hẳn họ thấy Franco còn chưa được quý phái mấy. Dĩ nhiên vụ người Maures tàn sát người Tây Ban Nha không mảy may làm họ động lòng.
- Thế thì, ?" Morozov vừa nói vừab ày quân cờ, ?" chắc hẳn họ ăn mừng vụ tàn sát ở Guernica. Hay là trận chiến thắng của súng máy Đức và Ý trong cuộc trấn áp thợ và dân cày. Trước dây, tôi chưa lần nào trông thấy họ.
- Họ ở đây đã mấy năm nay rồi. Anh chưa trông thấy là vì anh không bao giờ ăn ở đây.
- Thế còn cậu, cậu có ăn ở đây không?
- Không.
Morozov mỉm cười.
Ravic đi một con tốt. Hai người đi mấy nước đầu rất nhanh. Rồi tốc độ ván cờ chậm lại. Morozov nói, vẻ hơi mơ màng.
- Có một nước cờ biến thể của Alekhin...
Ravic thấy một người Tây Ban Nha trong đám kia đi về phía họ. Hắn đứng lại trước cái bàn hai người đan ngồi, và Morozov nhìn hắn chằm chằm, sắc mặt không lấy gì làm niềm nở. Gã người Tây Ban Nha đứng không còn vững.
- Thưa các ngài, ?" hắn nói rất lễ độ, ?" ngài đại tá Gomez có lời mời hai ngài vui lòng sang uống một ly rượu vang với ngài.
- Thưa ngài, ?" Morozov trả lời không kém phần lễ độ, ?" chúng tôi đang đánh một ván cờ thi đấu giành chức vô địch Quận XVIII. Chúng tôi xin cám ơn ngày đại tá Gomez, nhưng chúng tôi rất tiếc là buộc lòng phải từ chối lời mời của ngài.
Gã Tây Ban Nha vẫn điềm nhiên như không. Hắn quay sang Ravic một cách long trọng như thể đang đứng giữa bá quan triều đình vua Philippe đệ Nhị.
- Cách đây ít lâu ngài có lần giúp đỡ đại tá Gomez trên tinh thần hữu nghị. Trước khi ra đi, ngài đại tá muốn tỏ lòng tri ân ngài qua chén rượu thân tình.
- Bạn tôi vừa giãi bày với ngài. ?" Ravic trả lời đúng cái giọng trang trọng ấy, ?" là chúng tôi phải đánh cho xong ván cờ này ngay hôm nay, không có cách gì trì hoãn được. Vậy xin ngài chuyển lời cảm ơn của tôi tới ngài đại tá Gomez, và thưa rõ để ngài đại tá hiểu tôi lấy làm tiếc đến nhường nào.
Gã Tây Ban Nha cúi chào rồi lui. Morozov cười.
- Vào những năm đầu, người Nga cũng y hệt như vậy. Họ cứ bám chặt lấy những chức tước và những tập tục của họ như thể đó là một vấn đề sinh tử với họ. Cậu giúp đỡ cái thằng Hottentot ấy cái gì ?otrên tinh thần hữu nghị? thế?
- Ồ, tôi kê đơn thuốc nhuận tràng. Dân Latinh họ có một thái độ tôn kính rất mực với công năng tiêu hóa và bài tiết của họ.
Morozov nháy mắt một cái:
- Nhược điểm cố hữu của tinh thần dân chủ. Trong một trường hợp như thế mà phải tay một thằng phát xít thì hắn sẽ kê một lá dơn thạch tín cho địch thủ chính trị của hắn.
Gã Tây Ban Nha ban nãy lại quay trở lại bàn hai người.
- Tên tôi là Navarro, cập bậc trung úy, ?" hắn tuyên bố với cái vẻ hùng hổ của một người đã quá chén mà không biết mình say. ?" Tôi là sĩ quan phụ tá của ngài đại tá Gomez. Tối nay đại tá từ giã Paris. Ngài lên đường đi Tây Ban Nha và sẽ phụng sự trong đạo quân vinh quanh của Thống chế tổng tư lệnh Franco. Ngài thiết tha mong được chạm cốc với ngài để chúc mừng cho nền tự do của nước Tây Ban Nhà và cho quân đội Tây Ban Nha.
- Trung úy Navarro ạ, ?" Ravic nói xẵng, ?" tôi không phải là người Tây Ban Nha.
- Vâng, chúng tôi biết. Ngài là người Đức. ?" Hắn nở một nụ cười thóang ngụ ý đồng lõa. ?" Chính vì thế mà đại tá Gomez mong được cạn chén cùng ngài. Nước Đức và nước Tây Ban Nha là hai nước bạn.
Ravic nhìn Morozov. Tình thế này không thiếu phần mai mỉa. Morozov không cười.
- Trung úy Navarro ạ, ?" anh nói, ?" tôi rất tiếc, nhưng tôi có tham vọng đánh hết ván bài này với bác sĩ Ravic. Kết quả ván này sẽ phải được loan báo bằng điện tín đến New York và Calcutta.
- Thưa ngài, ?" gã Tây Ban Nha trả lời một cách khinh khỉnh, ?" riêng ngài thì chúng tôi đã dự kiến là ngài sẽ từ chối. Nước Nga vốn thù địch với Tây Ban Nha. Lời mời của chúng tôi hướng về bác sĩ Ravic. Nhưng chúng tôi buộc lòng phải mời ngài, vì ngài đang ngồi với bác sĩ Ravic.
Morozov cầm trong bàn tay hộ pháp của anh một con mã vừa mới ăn, nói với Ravic:
- Cậu có thấy cái trò nhảm này đã kéo dài hơi quá lâu rồi không?
- Có, ?" Ravic nói. ?" Anh bạn trẻ ạ, theo tôi thì đơn giản nhất là anh nên trở về bàn của các anh đi. Anh đã vô cớ xúc phạm đến đại tá Morozov, vốn không phải là người của chế độ Xô viết.
Rồi anh cúi xuống nhìn bàn cờ, không đợi trả lời. Navarro phân vân một lát rồi trở về bạn.
- Tôi không biết là anh có để ý thấy vừa rồi tôi hpong anh lên cấp đại tá không, ?" Ravic nói. ?" Theo chỗ tôi biết, hình như hồi ấy anh chỉ là một viên trung tá quèn thôi thì phải? Nhưng tôi không thể để anh thấp hơn tay đại tá Gomez một bậc.
- Thôi cậu im đi cho tôi nhờ. Cứ ngắt quãng liên tiếp thế này, tôi đi hỏng mất cái thế Alekhin rồi đây này. Con tượng này của tôi thế là đi đứt. ?" Morovoz ngẩng đầu lên. ?" Bỏ mẹ! Lại một thằng khác mò sang. Lại một thằng sĩ quan phụ tá nữa. Cái dân tộc đến là kỳ cục!
- Đích thân đại tá Gomez đấy, ?" Ravic vừa nói vừa ngồi sâu vào sát lưng ghế bành. Ta sắp tham dự một cuộc tranh luận ở cấp đại tá đây.
- Nó sẽ ngắn gọn thôi cậu ạ.
Viên đại tá còn long trọng hơn cả gã Navarro kia nữa. Hắn xin lỗi Morozov về sự sai lầm của viên sĩ quan phụ tá của hắn. Morozov chấp nhận. Sau đó Gomez mời hai người nâng cốc chúc Franco để tỏ ý giảng hòa. Lần này người khước từ là Ravic.
- Nhưng với tư cách một người Đức, một đồng minh...?" viên đại tá phản kháng, hơi thất vọng trước thái độ đó.
Ravic ngắt lời hắn ngay.
- Ta nên ngừng lại ở đây, đại tá Gomez. Các ông cứ muốn uống chúc sức khỏe ai thì cứ chúc, còn thì để yên cho chúng tôi đánh cờ.
- Nếu vậy thì ngài là...
- Đừng nói ra thì hơn. ?" Morovoz cắt ngay. ?" Ngài chỉ gây thêm phiền phức cho chính ngài mà thôi.
Gomez mỗi lúc một thêm bàng hòang:
- Nhưng tôi thiết tưởng ngài, với tư cách người Nga trắng và sĩ quan của Sa hoàng, ngài có bổn phận đứng về phía chống lại...
- Tôi không có bổn phận đứng đâu hết. Chúng tôi là hạng người lỗi thời, biết làm thế nào được? Chính kiến của chúng tôi khác nhau, nhưng chúng tôi chẳng hề muốn đánh vỡ mặt nhau ra một chút nào.
Đại tá Gomez rốt cục cũng hiểu ra.
- Tôi rõ rồi, ?" hẳn khinh bỉ nói. ?" Cái óc dân chủ suy đồi...
- Này anh bạn, ?" Morozov đột nhiên trở nên hung dữ, ?" Xéo ngay đi! Lẽ ra anh nên xéo khỏi đây từ mấy năm trước kia! Lẽ ra giờ này anh phải ở Tây Ban Nha đang đánh nhau kia, chứ đừng để người Đức và người Ý đánh giùm như vậy! Chào anh.
Morozov đứng dậy. Gomez lùi lại một bước. Hắn nhìn Morozov, vẻ ngơ ngác. Rồi hắn đột ngột quay gót đi về bàn. Morozov ngồi xuống, thở rõ mạnh, và gọi to:
- Hai double calvados, Clarisse nhé!
Clarisse lùi vào trong lấy rượu.
- Thật là quân nhân chân chính! ?" Ravic cười. ?" Một trí óc đần độn và một ý thức danh dự rắc rối làm cho cuộc đời khó sống hơn khi người ta say, anh Boris ạ.
- Tôi cũng thấy thế đấy. À lại một thằng nữa kế theo. Xem thử lần này đến phiên ai nào? Đích thân Franco chăng?
Nhưng đó chỉ là Navarro. Hắn dừng lại cách bàn hai bước, nói với Morozov:
- Đại tá Gomez lấy làm tiếc là không thể phái người làm chứng đến gặp ông để thách đấu. Ngài phải rời Paris tối nay. Vì sức mệnh ngài phải đảm đương quá quan trọng, ngài không thể làm những việc có thể gây lôi thôi với cảnh sát. ?" Rồi quay sang Ravic, hắn nói tiếp. ?" Đại tá Gomez còn nợ ông tiền khám bệnh. ?" Nói đoạn, hắn ném lên bàn một tờ năm quan và toàn quay về bàn.
- Ông đợi cho một chút, ?" Morozov nói.
Clarisse bưng rượu ra. Morozov cầm lấy một ly calvados, ngắm nghía một lát, lắc đầu, rồi lại đặt xuống khay. Đoạn anh cầm lên một cốc nước và bằng một động tác lơ đễnh, anh hắt cả vào mặt Navarro:
- Cho anh tỉnh rượu, ?" Morozov nói, giọng bình thản. ?" Từ rày phải nhớ là khi đưa tiền không được ném. Thôi bây giờ cút ngay đi, đồ ngu!
Navarro kinh ngạc đứng trơ ra. Hắn giơ tay vuốt mặt. Mấy gã Tây Ban Nha kia xán tới. Cả thảy bốn tên. Morozov từ từ đứng dậy. Anh cao hơn họ cả một cái đầu. Trong khi Ravic vẫn ngồi tại chỗ, anh nói với Gomez.
- Các chú chơi trò anh hùng hảo hán đã xong chưa nào? Chú nào cũng say mèm ra rồi. Trong hai giây, các chú sẽ vỡ mặt hết. Mà dù có tỉnh, các chú cũng chẳng có hy vọng gì chịu nổi đâu. ?" Anh bước tới nắm hai khuỷu tay Navarro nhấc bổng lên rồi đặt mạnh xuống sát mặt Gomez khiến hắn phải lùi lại. ?" Bây giờ thì đi chỗ khác chơi nhé. Chúng tôi không hề làm gì để các chú có cớ đến quấy phá chúng tôi. ?" Anh lấy tờ giấy năm quan trên bàn đặt lên khay của Clarisse. ?" Đây, quà của các ông kia tặng cô đấy.
- Đây là lần đầu tiên họ cho em một món gì đấy. ?" Clariss nói. ?" Cám ơn.
Gomez nói mấy tiếng Tây Ban Nha. Cả năm quay gót đi về bàn.
- Tiếc quá! ?" Morozov nói, ?" giá được đánh vỡ đầu cái lũ ngu ấy ra thì thú biết mấy! Đáng tiếc là tôi phải nhịn vì cậu và vì cái thế bất hợp pháp của cậu. Cậu chưa lần nào phát khùng lên với chúng nó à?
- Với bọn này thì chưa. Nhưng có những thứ khác mà tôi rất muốn ăn thua đủ.
Từ phía bàn kia vẳng tới mấy tiếng Tây Ban Nha. Cả năm tên đứng dậy. Tiếng hô ?oViva? vang lên ba lần. Và cái nhóm vũ dũng kia ra khỏi phòng.
- Thiếu chút nữa mình đã ném ly calvadoa tuyệt vờng này vào mặt hắn, ?" Morozov vừa nói vừa uống cạn ly rượu. ?" Thế mà bây giờ lũ chúng nó cai trị châu Âu mới chết chứ! Có thể nào đã có thời chúng ta cũng giống như chúng nó sao?
- Có, ?" Ravic đáp gọn.
Hai người đánh cờ trong một tiếng đồng hồ. Morozov bỗng ngẩng đầu lên.
- Charles kìa, ?" anh nói, ?" Hình như đang tìm cậu thì phải.
Một anh hầu bàn đến trao cho Ravic một cái gói.
- Có người gửi lại cái này cho ông.
- Cho tôi ư? ?" Ravich xem xét cái gói. Đó là một cái gói nhỏ bọc giấy trắng có buộc dây bên ngoài. Không có địa chỉ. ?" Chắc có sự nhầm lẫn gì đây. Tôi không hề chờ đợi ai gửi món gì hết mà. Ai để lại thế?
- Một người đàn bà...một bà, ?" người hầu bàn nói.
- Một người đàn bà hay một bà? ?" Morozov hỏi.
- Ờ...ờ giữa giữa thôi ạ.
Morozov mỉm cười:
- Anh này không ngốc lắm.
- Không thấy đề tên gì. Anh có chắc là bà ta gửi cho tôi không?
- Bà ta không nói tên ông. Bà ta nói là đưa cho ông bác sĩ ở đây. Ông cũng biết bà ta mà.
- Bà ta nói thế à?
- À không...?" anh hầu bàn lúng túng. ?" Nhưng tối hôm nọ bà ấy về với ông.
- Dù khi này khi khác tôi có đưa ai về nhà, ?" Ravic nói, ?" thì lẽ ra anh phải biết rằng sự kín đáo là đức tính quan trọng nhất của một nhân viên khách sạn.
- Cậu còn đợi gì nữa mà không mở gói ra? ?" Morozov nói.
Ravic cười, rồi tháo sợi dây ra. Anh bóc tờ giấy gói. Bên trong là pho tượng đức bà nhỏ mà anh đã có lần trông thấy trong phòng người thiếu phụ. Anh cố nhớ lại...Tên gì nhỉ? Madeleine...Mad...quên thật rồi. Nhưng đúng là một cái tên gì tương tự như thế. Anh nhìn kỹ tờ giấy gói. Không có thư từ gì cả.
- Tốt, ?" anh nói với người hầu bàn. ?" Đúng là gửi cho tôi đấy. Anh đặt pho tượng lên bàn. Nó có một vẻ gì bơ vơ lạc lõng giữa mấy quân cờ rải rác trên bàn cờ vua.
- Người Nga à?
- Không phải. Lúc đầu tôi cũng tưởng thế. Cô ta gửi cái này để cho tôi dùng làm gì nhỉ?
- Cậu cứ để đâu đấy. Bao giờ người ta cũng tìm được một chỗ cho loại đồ đạc này. Chỗ chỉ thiếu cho người mà thôi.
- Chắc bây giờ thì cái ông kia đã chôn cất xong xuôi rồi.
- A, chính cái cô ấy đấy à?
- Phải.
- Cậu chưa bao giờ bỏ công tìm cách gặp lại cô ta sao?
- Chưa.
- Kể cũng lạ, ?" Morozov nói. ?" Người ta bao giờ cũng sẵn sàng giúp đỡ, rồi đến cái lúc cần giúp nhất thì người ta lại thôi.
- Dù sao tôi cũng có phải là hội từ thiện đâu, anh Boris! Tôi đã gặp những cảnh tuyệt vọng hơn nhiều, mà tôi có làm gì đâu. Tại sao anh cho là bây giờ cô ta lại đặc biệt cần được giúp?
- Vì bây giờ cô ấy bơ vơ một mình. Chừng nào hãy còn người đàn ông bên cạnh, thì vẫn khác, dù người ấy đã chết. Bây giờ người ấy đã mồ yên mả đẹp rồi. Người ấy không còn nữa. Cái này, ?" Morozvo chỉ cái tượng nhỏ, ?" cái này không phải là một lời cảm ơn. Đó là một tiếng kêu cứu.
- Tôi đã qua một đêm với cô ấy, mà cũng chẳng rõ chuyện gì đang diễn ra. Tôi muốn quên cô ấy đi.
- Thôi đi cậu! Đó là chuyện ít quan trọng nhất trên đời, trừ khi có tình yêu tham dự vào. Tôi có biết một người đàn bà quan niệm rằng gọi một người đàn ông bằng tên riêng còn khó hơn ngủ với người ấy. ?" Morozov cúi về phía trước, một ánh đèn lóa lên trên đỉnh mái đầu hói của anh. ?" Để tôi nói cho cậu nghe một điều, Ravic ạ. Ta hãy thương người càng lâu bền càng tốt, đó là một cách để giảm nhẹ những cái gọi là tội lỗi mà ta sẽ còn phạm sau này. Ít ra là đối với tôi là thế, và đối với cậu chắc cũng thế.
- Ừ, ?" Ravic nói.
Morozov quàng cánh tay qua cái chậu đất nung trồng cây cọ đơn côi đang rầu rĩ một mình. Mấy chiếc lá cọ run run.
- Chúng ta đều lệ thuộc vào nhau. Những tia nhân hậu lóe lên trong giây lát ấy, ta không bao giờ được để cho nó thất lạc đi. Nó đem lại sức lực cho những người phải sống trong nguy hiểm.
- Cậu nói đúng, ?" Ravic nói. ?" Mai tôi sẽ đến thăm cô ấy.
- Cừ lắm, ?" Morozov nói. ?" Đó chính là điều tôi muốn nói, Còn bây giờ thì cậu đừng nói nhiều như thế nữa. Ai đi bên trắng đây?