i mỏằTt Âm vỏằc rỏằTng hai quÊng 8, Y Moan có thỏằf hĂt 'ỏn nÊo ruỏằTt mỏằTt ca khúc nhỏĂc vàng, nhặng câng có thỏằf bỏằ'c lỏằưa không kâm nhỏằng ban nhỏĂc rock nỏãng hiỏằ?n 'ỏĂi. Hoỏãc ngỏôu hỏằâng 'ỏn say 'ỏm nhặ mỏằTt ca sâ nhỏĂc Jazzõ?Ư Anh diỏằ.n hỏằ"n nhiên, gào thât 'ỏn hỏt mơnh câng hỏằ"n nhiên nhặ cỏằ cÂy, rỏằông suỏằ'i, chim chóc cỏằĐa buôn làng TÂy Nguyên mà anh 'Ê tỏằông cạng bỏĂn bă bỏng cỏÊ 'ôi chÂn lỏôn xe bò, xe ngỏằa tơm vỏằ ca hĂt mỏằi lúc, mỏằi nặĂi.
Hỏằi Moan: Bỏng ỏƠy chuyỏn 'i xa bỏn nặỏằ>c buôn Sang, chuyỏn 'i nào 'ỏằf lỏĂi ỏƠn tặỏằÊng sÂu sỏc nhỏƠt trong anh? Moan thành thỏưt: õ?o Em 'i thi quỏằ'c tỏ không 'ặỏằÊc giỏÊi. Em 'i diỏằ.n nặỏằ>c ngoài nhặ 'i 'Ănh thuê. Chỏng có gơ 'Ăng nhỏằ>. Chỏằ? có mỏằ-i lỏĐn 'ỏĐu tiên xuỏƠt ngoỏĂi cạng nhóm Drai Hõ?TLinh 'i Bun- ga- ri và Liên Xô (câ) là không thỏằf nào quên.
VÂng, chuyỏn 'i ỏƠy quỏÊ là có mỏằTt kỏằã niỏằ?m khó quên 'ỏằ'i vỏằ>i riêng Moan. Lên chiỏc xe cỏằĐa Ban tỏằ. chỏằâc 'ón tỏĂi sÂn bay quỏằ'c tỏ Sophia, Moan ôm cÂy 'àn ghi ta thạng 'Ănh lên mỏằTt 'iỏằ?u nhỏĂc rock chÂu Mỏằạ. Ngặỏằi lĂi xe cỏằĐa nặỏằ>c bỏĂn nói vỏằ>i chỏằ< Minh CỏĐm 'ặỏằÊc cỏằưa làm phiên dỏằTỏĂi thành phỏằ' Tula ( quê hặặĂng cỏằĐa nhà thặĂ Puskin), mỏằTt bà giĂo dỏĂy nhỏĂc vỏằ hặu 'Ê cỏÊm ặĂn cĂc thành viên trong nhóm bỏằYi õ?oĐÊ cho tôi biỏt rỏng Viỏằ?t Nam có mỏằTt vạng Âm nhỏĂc hay thỏ, 'ỏằTc 'Ăo thỏõ?.
Mong rỏng kỏằã niỏằ?m cỏằĐa chuyỏn 'i ỏƠy và cỏÊ thỏƠt bỏĂi trong õ?oLiên hoan giỏằng hĂt vàng ASEAN Hà NỏằTi 96õ? ( Moan 'Ê chỏằn hai bài hĂt Thành phỏằ' hoa phặỏằÊng 'ỏằ và MÊi mÊi vỏôn là tuỏằ.i thặĂ tôi hà NỏằTi không hỏằ hỏằÊp vỏằ>i sỏằY trặỏằng tÂm hỏằ"n, kỏằạ thỏưt lỏôn chỏƠt giỏằng mơnh, õ?Ư) sỏẵ giúp Y Moan 'ỏằâng vỏằng trên cĂi nỏằn Âm nhỏĂc quê hặặĂng, 'iỏằu cỏằ't yỏu 'Ê tỏĂo ra nhỏằng thành công và danh hiỏằ?u Nghỏằ? sâ ặu tú cỏằĐa anh.
õ?oCon nai khôn không quên 'ặỏằng vỏằ rỏằông. Con chim khôn không quên 'ặỏằng vỏằ tỏằ.õ?. Y Moan Ea Nuôl,'ỏằông tỏằ 'Ănh mỏƠt mơnh, mÊi mÊi là con chim hót hay cỏằĐa rỏằông núi TÂy Nguyên.

Sử thi, hay người Kinh gọi là trường ca, người Êđê gọi là khan, người Ba Na gọi là H''ăng mon, người Jarai gọi là H''Rih, người Mơ Nông gọi là Ốt nrông... đã ăn sâu, đã sống, đã phát triển hòa trong không gian sinh tồn ngàn đời của cư dân miền thượng và chính nó đã góp phần làm cho không gian ấy càng trở nên kỳ vĩ. Sử thi không chỉ là huyền thoại. Nó không chỉ tồn tại trong không gian tiền sử mà trường tồn trong đời sống tinh thần của các tộc người, của nhân loại bởi chính những giá trị thẩm mỹ lớn lao của nó. Sử thi là một loại hình nghệ thuật tổng hợp, là một kho tư liệu về các tộc người thời cổ xưa. Khơi nguồn sử thi chính là con đường tìm về thời tiền sử, tìm về những giá trị văn hóa đích thực của các dân tộc.

Trên thế giới, các quốc gia đều đặt sử thi ở một vị trí đặc biệt quan trọng. Sử thi định vị như một giá trị văn hóa bất diệt. Nói không quá, người ta đã từng đánh giá tầm vóc văn hóa của một dân tộc, hay rộng hơn là một quốc gia qua tầm vóc sử thi.

Nếu bạn có mặt trước cổng Ðại sứ quán Phần Lan tại Hà Nội vào đúng ngày 28/12 với cặp nến chúc mừng trong tay, chắc chắn bạn sẽ được những công dân Phần Lan ở đây mời dự tiệc cốc-tai và được nhận nhiều lời cảm ơn. Ðó là ngày lễ trọng gì vậy? Thưa, đó là ngày kỷ niệm mốc chính phủ Phần Lan ký xuất bản sử thi "Kararêla" - một bộ sử thi ghi lại những dấu ấn tiền sử của đất nước này. "Kararêla" sống trong dân gian và người có công sưu tầm, chỉnh lý và văn bản hóa là bác sĩ Lôm-đóp, một thầy thuốc tỉnh lẻ. Công việc của Lôm-đóp hoàn thành đúng vào ngày 28-12-1935 và ngày này đã trở thành lễ hội hàng năm của nhân dân Phần Lan. Còn Ấn Ðộ, một quốc gia rộng lớn với dân số xấp xỉ một tỉ người thì muôn đời tự hào là chủ nhân của hai bộ sử thi nổi tiếng thế giới: "Ramayana" và "Mahabharata". Người Ấn coi sử thi là kho bách khoa thư thời cổ, họ cho rằng "Cái gì không có trong sử thi thì cũng không có trên đất Ấn Ðộ, trong sử thi chứa đựng tất cả, nếu không tìm thấy trong đó thì cũng không tìm thấy được Ấn Ðộ". Ấn là một quốc gia đa sắc tộc, đa tôn giáo, đa ngôn ngữ thế nhưng ở mỗi ngôn ngữ đều lưu truyền một bản "Ramayana" và "Mahabharata". Người Ấn, từ già tới trẻ đều ít nhất thuộc vài câu trong hai bộ sử thi này như thuộc những câu kinh trong tôn giáo của họ. Người ta có thể tiếp xúc với "Ramayana" và "Mahabharata" bằng tiếng Hindi, tiếng Kanada, tiếng Kasmia, tiếng Fêlêgu hay tiếng Malayalam... "Không có Hy-la cổ đại thì không có châu Âu hiện đại" - người phát biểu như thế là Kar Maxr. Hy Lạp và La Mã cổ đã dựng nên một đỉnh Olympia về văn hóa mà những tư tưởng khởi nguyên này là nền tảng thức tỉnh châu Âu. Người Hy Lạp xưa đã sáng tạo nên nhiều bộ sử thi vĩ đại mà đỉnh cao là hai thiên anh hùng ca bất hủ "Iliat" và "Odice". Ðây là 2 trường ca trong tổng bộ sử thi về cuộc chiến thành Teroiur lưu truyền trong dân gian mà người có công chỉnh biên vào khoảng thế kỷ IX-VIII TCN là nhà thơ mù thông thái Homere. Khi còn ngồi trên ghế nhà trường trung học, chúng ta - những cô cậu học trò Việt Nam từng bị mê hoặc bởi những chiến công lẫy lừng của người anh hùng Uylisce hay Akhin dũng cảm - người bị tử trận vì gót chân chưa được nhúng vào nước của dòng sông thần. Gần với chúng ta, các nước Ðông Nam Á đều có sử thi và coi trọng sử thi. Sử thi còn tồn tại "sống" trong các vùng nông thôn - miền núi Thái Lan, Brunây, Philippin. Ðặc biệt, người Malaysia và Indonesia có một loại sử thi mà họ gọi là Hicaiet. Có một Hicaiet nổi tiếng của người Malaisia là "Chisagmono" đã từng lưu truyền sang cả vùng Chăm từ thế kỷ XVI...

Trong một lần tiếp xúc, nhà Folklore học - GSTS Tô Ngọc Thanh đã dẫn lời một đồng nghiệp của ông người Philippin: Tây Nguyên là một cái nôi của văn hóa cồng chiêng Ðông Nam Á (Congching Cultura). Ông Thanh còn nói thêm, có thể "Tây Nguyên cũng là một cái nôi văn hóa sử thi. Gần đây, gặp nhà "sử thi học" PGS-TS Phan Ðăng Nhật, ông cũng đồng ý với luận điểm đó. Giả thiết vẫn cứ là giả thiết, nhưng dù thế nào đi nữa thì Tây Nguyên cũng đã thể hiện rõ là một vùng văn hóa sử thi lớn của Việt Nam. Một dự án đã được Chính phủ phê duyệt và đầu tư 21 tỷ đồng do Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn chủ trì thực hiện kéo dài trong 5 năm (2001-2005) để sưu tầm, nghiên cứu sử thi Tây Nguyên là một quyết định sáng suốt và mở ra những triển vọng tốt đẹp. Một dự án dù tiến hành chậm nhưng còn chưa muộn...

Khi nghĩ về Tây Nguyên, có lẽ hình ảnh đầu tiên thoáng qua trong đầu chính là chàng Ðam San huyền thoại, vị "tù trưởng của các tù trưởng". Người anh hùng của đại ngàn với những chiến công lẫy lừng, cây nỏ trong tay bó tên sau lưng đi bắt Nữ thần Mặt Trời đã trở thành biểu tượng bất khuất không chỉ của tộc người Ê Ðê mà của cả Tây Nguyên. Một nhà khoa học nhận định: Khi nói về Folklore của các dân tộc tiền Ðông Dương thì ta nghĩ ngay đến khan "Ðam San" - một kiệt tác không thể chối cãi". Một học giả người Pháp, ông Sabachie đã sưu tầm và công bố sử thi này lần đầu tiên vào năm 1927. Từ núi rừng Tây Nguyên hoang dã, chàng Ðam San về với đồng bằng, đi ra ngoại quốc và mọi người sửng sốt trước một hình tượng nghệ thuật đẹp như thế của một tộc người chưa có chữ viết sống giữa mịt mù đại ngàn. Thế nhưng, có lẽ điều này ít người biết, ông Sabachie chỉ mới công bố 2/4 cuộc chiến đấu của tù trưởng Ðam San.

Ðặc trưng thẩm mỹ, xương sống của sử thi là phạm trù cái "hùng" và hình ảnh bất tử của sử thi "Ðam San" chính là chất anh hùng ca. Thông qua "Ðam San", người Êđê đã phản ánh quá trình chuyển biến của lịch sử. "Ðam San" không chỉ là ghi nhận những tập tục như cướp vợ, nối dây... mà xuyên suốt sử thi là cuộc chiến đấu tập hợp các bộ tộc cát cứ. Chiến tranh là bà đỡ của lịch sử. Chàng Ðam San có sức mạnh khuất phục cả thần linh đã đoàn kết các bộ tộc để dẫn tới hòa bình. Sau cuộc chiến tranh ấy không có sự trả thù, không có đổ máu mà chỉ có lễ hội, có cây nêu và rượu cần. Cuộc chiến ấy đã chấm dứt nạn cát cứ, phân quyền, tăng nguồn nhân lực và mở rộng đất đai...

Tiếp theo Sabichie, một học giả người Pháp khác là Comdominas đã sưu tầm và dịch thuật sử thi "Ðăm Di". Lâu nay, chúng ta tiếp xúc với hai bộ sử thi này bằng tiếng Việt qua bản chuyển ngữ của nhà thơ Ngọc Anh (đã hy sinh trong kháng chiến chống Mỹ) và nhà văn Y Ðiêng. Nhưng không chỉ có vậy, càng ngày những sự phát hiện mới mẻ về sử thi Tây Nguyên lại càng làm chúng ta ngạc nhiên. Sau hai bộ sử thi được phát hiện hồi đầu thế kỷ, cho đến nay có khoảng 30 bộ sử thi đã được công bố như: "Chi Chơ Kok", "Kinh Dú", "Dăm Ðơ Roăm", "Yprao", "Mơhiêng" (Ê Ðê); "mùa rẫy Bongtiang" (Mơ Nông); "H''Ðiêu", "Chin Cheng" (Jarai); "Ðăm Noi", "Xing Chion", "Diôông" (Ba Na)... Và gần đây là "cây nêu thần" của người Mơnông do Tấn Vịnh, Ðiểu Kâu sưu tầm và "Giông nghèo tám vợ", "Tre Vắt ghen ghét Giông" do Phan Thị Hồng sưu tầm, biên soạn theo lời kể của các nghệ nhân Bana. Các nhà khoa học nhận định, Tây Nguyên có khoảng 200 bộ sử thi đã phát hiện và chưa phát hiện nhưng nó đang "sống" trong buôn làng, trong lễ hội và các sinh hoạt văn hóa của cư dân bản địa. Chúng ta cũng đã phát hiện ra sử thi ở cả hai ngữ hệ tộc người bản địa Tây Nguyên: Ngữ hệ Mon-Khmer (như Ba Na, Xê Ðăng, Mơ Nông) và ngữ hệ Nam Ðảo (như Êđê, Jarai). Chính điều đó đã cung cấp căn cứ xác đáng cho luận điểm khoa học về một "Vùng văn hóa sử thi Tây Nguyên". Sử thi Tây Nguyên không chỉ là di sản phi vật thể của một tộc người riêng lẻ mà nó thuộc dòng chảy văn hóa của cả vùng cư dân. Nó "sống" trong mối quan hệ thống nhất với các giá trị văn hóa khác của vùng đất này như âm nhạc cồng chiêng, văn hóa nhà mồ, các loại luật tục, tập quán và tín ngưỡng. Bên cạnh đó, ngoài hai loại hình chính là sử thi sáng chế (sử thi huyền thoại) và sử thi thiết chế xã hội (sử thi anh hùng), Tây Nguyên có tất cả các loại hình sử thi cơ sở - thuở nghệ thuật nhân loại còn mang tính nguyên hợp...

TRẢ SỬ THI VỀ CHO NHÂN DÂN

Cũng như nhiều loại hình nghệ thuật dân gian khác, sử thi Tây Nguyên ra đời khi con người chưa có chữ viết. Nó được lưu truyền chỉ nhờ vào khả năng nhớ, diễn và kể của các nghệ nhân. Không như Homere diễn kể "Odice" giữa chợ, không như Lomdop đọc "Kararela" trong nhà hát giữa ánh sáng đèn điện, sử thi Tây Nguyên có không gian sống chủ yếu bên bếp lửa dưới mái nhà rông. Người kể sử thi kể từ đêm này qua đêm khác, người nghe cũng vậy. Nếu ai đã cùng người Tây Nguyên dự một đêm khan sẽ thấu hiểu nỗi đam mê của cư dân bản địa với khan. Này đây là người kể khan. Giọng ông lên bổng, xuống trầm, rồi ông hú, ông hét, ông hát, ông giả giọng của tất cả các nhân vật có trong câu chuyện. Ông bắt chước tiếng chim hót, suối chảy, cọp gầm, mang tác, tiêng khiên đao va nhau, tiếng mũi tên lướt vèo trong gió... Này đây là người nghe khan. Lúc thì tất cả mọi người nghệt mặt ra thẫn thờ; lúc thì bi thảm, xót thương; lúc thì cười lăn cười bò; lúc lại cùng ồ lên ngạc nhiên hoặc phẫn nộ. Cứ như thế sáng theo ngọn lửa, khan kéo dài từ đêm này qua đêm khác.

Sử thi Tây Nguyên sinh ra từ khát vọng của người dân bản địa, từ thực tế đời sống, từ không gian núi rừng. Vì vậy, muốn sử thi có một sức sống thực sự thì hãy trả nó về với chính nơi đã sinh ra nó. Ở nơi đó, sử thi sẽ góp phần bồi đắp cho những cánh rừng phồn sinh, nương rẫy tốt tươi.

Thật buồn lòng khi phải chứng kiến: Ở một vài hội diễn nghệ thuật quần chúng, người ta đã đưa nghệ nhân lên sân khấu kể khan. Giữa ánh đèn xanh đỏ tím vàng loè loẹt, dây nhợ lằng nhằng, trước những vị giám khảo "cổ cồn, cà vạt" và đủ loại khán giả, nghệ nhân đóng khố đứng trước micro, ọc ạch đọc... khan. Phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc là đúng đường lối nhưng "phát huy" kiểu ấy chỉ tổ giết chết một loại hình nghệ thuật dân gian vô cùng độc đáo. Kiểu "phát huy" này đã kéo khan ra khỏi đời sống thực sự của nó, kéo khan ra khỏi tâm linh của những người sáng tạo nên khan.

Lại nữa, gần đây khi bắt đầu triển khai dự án về điều tra, sưu tầm, bảo quản, biên dịch và xuất bản kho tàng sử thi Tây Nguyên, người ta thường hay níu tay nhau hỏi đến số tiền được đầu tư và vấn đề phân bổ nguồn kinh phí ấy ra sao. Mong rằng, đừng nhìn văn hóa bằng con mắt "dịch vụ kiếm lời" mà phải hiểu rằng trên vai là gánh nặng. Từ cái nhìn này sẽ đẻ ra sự cẩu thả, qua loa trong công việc. Tính nghiêm túc và chính xác là một sự đòi hỏi tuyệt đối, bên cạnh cái "tâm", trong công tác này rất cần một nền tảng tri thức bởi đây là vấn đề văn hóa dân tộc, một lĩnh vực rất nhạy cảm và cũng khá trừu tượng, mơ hồ. Cảnh báo điều này không có gì là mới, bởi vì hậu quả của nó đã từng xảy ra: Khi những thầy giáo ngồi trên thành phố và sử dụng những "văn bản" sưu tầm của các cô cậu sinh viên năm thứ nhất còn non kém về phương pháp và thiếu thốn về tri thức; khi những nhà nghiên cứu ôm một mớ tư liệu điền dã trở về xếp ngăn nắp dưới đáy ba lô và để nó khô héo trên các giá sách mà quên trả nó về với môi trường, với đời sống của nó...

Vâng, hãy trả sử thi về cho nhân dân! Nếu không nó sẽ chết như cồng chiêng, goong, tơ rưng đã chết vì giàn âm thanh điện tử, sân khấu dân gian bị lu mờ trước những mỹ nữ xinh đẹp Hàn Quốc trên tivi và những giai điệu bốp chát, cha cha cha đã lấn át điệu dân ca thôn quê dịu dàng, tình tứ...

Nguồn : http://www.lamdong.gov.vn/baold/2001/08/36/text/vanhoa-xahoi.htm