PGS.TS Trịnh Hòa Bình: “Lễ hội đang bị trần tục hóa”

Lễ hội đầu năm là nét đẹp tâm linh từ xa xưa của mỗi người. Thế nhưng, gần đây, nhiều lễ hội đang bị trần tục hóa do những quan niệm lệch lạc của người dân.
Đi lễ đầu năm là để cầu sự may mắn, bình an, thế nhưng giờ đây người dân lại đua nhau đi lễ để cầu quan lộc, chen nhau, giành giật, thậm chí sẵn sàng bỏ tiền để “hối lộ” thần thánh. Quan niệm này đã vô tình biến lễ hội thành “cỗ máy kiếm tiền” mang màu sắc thực dụng lấn át những ý nghĩa tâm linh, văn hóa thiêng liêng.

Tintuc.vn đã có cuộc trò chuyện với Chuyên gia tâm lý, PGS-TS. Trịnh Hòa Bình, Giám đốc Trung tâm Dư luận xã hội (Viện Xã hội học - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) xung quanh những vấn đề về văn hóa lễ hội.

Có ý kiến cho rằng văn hóa đi lễ đầu năm đang bị biến tướng? Tiến sĩ nhìn nhận như thế nào về vấn đề này?

PGS.TS Trịnh Hòa Bình: Qua những lộn xộn trong các lễ hội thời gian gần đây, có thể khẳng định rằng biến tướng ở lễ hội là có thật.

Biến tướng ở đây được hiểu theo khía cạnh bao gồm cả những người tham gia, du khách thập phương đi cầu tài, cầu lộc cũng như những người tổ chức thực hiện. Sở dĩ có thể nói như vậy là vì ở rất nhiều lễ hội đang bị thương mại hóa, kinh tế hóa. Nhiều lễ hội được tổ chức với mục đích gặt hái khiến những tập tục truyền thống văn hóa này bị lệch lạc.

Bên cạnh đấy nước ta có tới hơn 8000 lễ hội, trong đó có nhiều lễ hội mới được tổ chức gần đây do một số địa phương nhận thấy những lễ hội này đưa lại tên tuổi thậm chí cả tiền bạc. Việc này khiến các lễ hội dần bị biến tướng.


PGS.TS Trịnh Hòa Bình trao đổi về vấn đề biến tướng trong lễ hội.


Nhiều người cho rằng việc rải tiền lẻ, đốt vàng mã tràn lan ở các lễ hội, chùa chiền là một hình thức hối lộ thần linh.Ý kiến của tiến sĩ về hiện tượng này?

PGS.TS Trịnh Hòa Bình: Có thể thấy người dân đến lễ hội dâng huơng, dâng vật phẩm, nhiều khi giống như một sự mặc cả, mua bán. Vì vậy, có những người nghĩ rằng mình quẳng vào đấy nhiều tiền hay tiền với những mệnh giá lớn hơn người khác, mình đưa vào đấy mâm xôi gà, hương hoa, oản quả thì thì thần linh sẽ thấu, sẽ động lòng và họ sẽ lấy được nhiều ơn thánh lộc chúa, ơn của đấng bề trên. Đây là một suy nghĩ sai lầm, bởi họ đã đời thường hóa việc trao đổi với tâm thế mưu lợi một cách vị kỷ. Bên cạnh việc đến chùa cầu sự may mắn, hay ho cho mình, rất nhiều người còn đến đây để cầu điều xấu cho kẻ khác. Người dân đang trần tục hóa những câu chuyện đời thường, sự thù ghét yêu thương hờn giận ở cuộc đời họ đều đưa vào lời khấn lên thần linh.

Rõ ràng cuộc sống vẫn tồn tại một ranh giới giữa tâm lý ảo và thực, khi người ta thấy mong manh, không thật sự tin tưởng thì “có thờ có thiêng”, “ có kiêng, có lành”, nhưng suy cho cùng thì đó chỉ là lời giải thích, sự biện minh cho hành động thiếu suy nghĩ của mình.

Những năm gần đây còn xuất hiện tình trạng cướp lộc trong các lễ hội vì người dân cho rằng phải cướp được lộc thì mới gặp may mắn. Theo Tiến sĩ việc cướp lộc này có thật sự đem lại may mắn?

PGS.TS Trịnh Hòa Bình: Tục lệ “tranh cướp” và những nghi thức trong các lễ hội có từ thời xa xưa trong xã hội nông nghiệp, nhưng khi đó sự tranh cướp này mang tính ước lệ biểu trưng. Sự tranh cướp trong lễ hội xưa thể hiện tinh thần thượng võ, quyết liệt, luôn vươn lên, vượt qua mọi khó khăn trong cuộc sống. Người ta có thể tranh cướp nhau, nhưng không gây thương tích cho đối thủ. Tuy nhiên, giờ đây người ta đưa tâm lý đời thường vào lễ hội, việc cướp lộc bây giờ được hiểu theo đúng nghĩa đen của nó. Người dân có thể giành giật lấy phần lộc này bằng mọi giá, thậm chí người ta còn gây bị thương cho những người bảo vệ, nhân viên hành lễ…. Đấy là sự tiêu diệt mâu thuẫn đối kháng, tiêu diệt kẻ khác để mình giành lấy lộc thánh. Sự tranh cướp này xuất phát từ cái tâm không thiện, nó thể hiện sự xô bồ trong đời sống văn hóa.

Người dân đang đến với lễ hội bằng một suy nghĩ trần tục, vì vậy họ không chỉ xem mà còn là diễn viên xấu xí của những cái vở kịch với tâm thức trần sao âm vây. Họ đưa suy nghĩ của mình áp đặt vào đời sống tâm linh hay nói cách khác đó là sự “suy bụng ta ra bụng thần thánh”, đấy là thứ chủ nghĩa thực dụng .

Đánh giá của Tiến sĩ về cách ăn mặc, cư xử của một bộ phận giới trẻ khi đến chốn linh thiêng?

PGS.TS Trịnh Hòa Bình: Đấy là sự đời thường hóa, dung tục hóa chốn linh thiêng. Liên quan đến đời sống tinh thần và những vật thiêng, có thể là cây đa, hòn đá, khung cảnh yên bình nào dấy được linh thiêng hóa. Lẽ ra người đến phải tôn trọng đình chùa miếu mạo, tôn trọng những vật thiêng nhưng họ lại đưa tư duy đời thường vào những chốn linh thiêng này.

Vì vậy nên ngày thường họ mặc thế nào thì đến chùa họ cũng mặc như vậy. Họ nghĩ đơn giản đến chùa là để đi chơi và luôn có sự bình đẳng hóa giữa con người với chốn linh thiêng. Khoảng cách cần thiết giữa đời thường với những vật được linh thiêng hóa bị xóa nhòa cho nên họ mới dám tranh cướp bằng được lợi về mình, dám ăn mặc phản cảm, có hành vi bạo lực làm người khác bị thương nơi cửa chùa. Đấy là một hành vi trần trụi, suy nghĩ đời thường của nhiều người khi đi lễ chùa.

Ban tổ chức lễ hội, các nhà hoạt động văn hóa, hoạt động xã hội cần làm gì để cho văn hóa lễ hội đầu năm trở nên văn minh hơn?

PGS.TS Trịnh Hòa Bình: Việc đi lễ chùa cầu tài lộc như ăn sâu vào tâm trí của mỗi người dân Việt Nam. Có thể làm cho văn hóa lễ hội trở nên văn minh hơn thì mỗi người dân khi đi lễ phải hiểu được nghi thức, tinh thần chung của các lễ hội cũng như lễ hội riêng ở từng vùng miền. Đồng thời, phải quy chuẩn hóa, soát xét lại quy mô và số lượng của các lễ hội, để các lễ hội thực sự có ý nghĩa. Có thể nói đó là sự vân động văn hóa lễ hội của mỗi cá nhân, gia đình và toàn xã hội.
Đọc thêm tin tức về chinh tri, pháp luật, tin hinh su, tin an ninh, tin the gioi,... tại tintuc.vn